Karwieńskie Błoto, czyli kłopotliwy zabytek układu melioracyjnego

Zdarzają się przypadki, gdy wpisanie obiektu do rejestru zabytków powoduje spore komplikacje dla jego właścicieli. Tak też było w przypadku zespołu ruralistyczno-kanalizacyjnego we Wsi Karwieńskie Błoto w gminie Krokowa. Decyzją Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, teren osady został wpisany do rejestru zabytków, gdyż przedstawiać ma on niezwykle cenny przykład rozwiązania odwodnieniowego. Karwieńskie Błoto są bowiem ostatnim miejscem w Europie, które zostało wybudowane na planie tzw rzędówki bagiennej. Mimo późniejszych zmian melioracyjnych w latach 50-tych i 60-tych ub. wieku, zdaniem ekspertów MKiDN, wieś ciągle zachowuje walory zabytkowe. Nie zgadzają się z tym władze gminy i właściciele okolicznych działek. Niestety, wpis do rejestru zabytków mocno utrudnia, a wręcz hamuje rozwój tej wypoczynkowej miejscowości.

Sprawę opisuje analiza dokonana przez stowarzyszenie właścicieli i użytkowników gruntów ze Wsi Karwieńskie Błoto

ANALIZA

 postępowania administracyjnego dotyczącego
wsi Karwieńskie Błoto Drugie – wpisanej do rejestru zabytków

 

Walory historyczno-kulturowe: Stanowiąc zabytek nie określono jaki etap rozwoju historyczno-kulturowego przedmiotowego obszaru przyjęto za stan zachowania i ewentualnego odtworzenia. Oczywistym jest, że od chwili powstania zespół ruralistyczny ulega ustawicznym przeobrażeniom. Zmienia się typ zagospodarowania, zabudowy. W różnych okresach przybywa lub ubywa ludności. Po II wojnie światowej zmieniła się nawet kultura agrarna w związku z wyemigrowaniem mieszkańców. Przybyli nowi osadnicy (zapewne z inną kulturą agrarną i relacjach społeczno-gospodarczych; powstały spółdzielnie produkcyjne), powstawały też nowe formy architektoniczne (np. budowle o płaskich dachach).

Jaki więc okres rozwoju dziejowego wsi jest tym „wzorcowym” podlegającym ochronie? Pytanie jest tym bardziej zasadne ponieważ aktualny stan układu ruralistycznego jest mieszanką stylów różnych form zagospodarowania.  Z najstarszego okresu lokacji wsi (XVII wiek) nie zachował się żaden obiekt. Najstarszy obiekt (dom mieszkalny Nr 134 wg wskazań PWKZ) datowany na XVIII wiek jest od 1992 roku indywidualnie  wpisany do rejestru zabytków. Jest więc przedmiotem niezależnej ochrony konserwatorskiej. Na dzień dzisiejszy nie jest on nawet oznaczony znakiem zabytku, tak więc poza resortem ochrony zabytków chyba nikt nie ma świadomości jego rzeczywistej identyfikacji i możliwości podziwiania jego walorów historyczno-kulturowych. Widocznie zakres promocji zabytku i działania na rzecz jego zachowania poprzez konserwację nie są przedmiotem zainteresowania resortu ochrony zabytków promocji dziedzictwa i kultury. Ogólnie, w części zespołu ruralistycznego przynależnego do wsi Karwieńskie Błoto Drugie występuje ponad 260 numerów mieszkalnych, z czego PWKZ kwalifikuje do charakteru zabytkowego 6 budynków (Bibl. 3, s. 2), co stanowi max. 2,3% zabudowy.

Wraz z ukierunkowaniem rozwoju wsi na nową funkcję – wsi letniskowej, od lat 90. XX wieku następuje budowa szeregu budynków stanowiących mieszaninę stylów od para-kaszubskiego, przez styl szachulcowy, zabudowę segmentową, willową, nawet stylizowaną na mieszczańską kamienicę w stylu XIX wieku. Równocześnie powstawały domy o typach architektonicznych aktualnych dla rozwoju Polski. Część budowli posiada dwie kondygnacje mieszkalne, całkowicie odbiegające formą i stylem od dawnej architektury wsi.

Kolejny „cenny” atrybut przyrodniczo-krajobrazowy, czyli zachowanie historycznej formy szaty roślinnej nie znajduje odzwierciedlenia w rzeczywistych walorach chronionego krajobrazu. Najstarsze okazy drzewostanu wydają się osiągać wiek max. do 80 lat istnienia. Obraz historycznych stanów szaty roślinnej częściowo obrazują mapy archiwalne. Ich analiza wskazuje, że aktualny stan (potwierdzany w wizji lokalnej z 18.11.2010 r.; Bibl. 5) odbiega on od stanu oczekiwanego przez PWKZ. Stan zadrzewienia wokół budowli osadniczych ma charakter zmienny, dostosowany do potrzeb mieszkańców i poddawany degradacji silnych wiatrów. Jak zwraca uwagę Opinia po wizji lokalnej w dniu 18.11.2010 r. stan ten podlega samoistnej ekspansji, zmieniając znacząco krajobraz – cyt.: „(…) wskutek zaniechania gospodarki rolnej w obrębie dawnych łanów i wzdłuż głównych rowów odwadniających następuje naturalna sukcesja drzew i krzewów, kolonizujących dotychczasowe połacie gruntów ornych, łąk i pastwisk, zmieniając w efekcie walor historycznego krajobrazu kulturowego.” (Bibl. 5, s. 5.) W części północnej układu ruralistycznego – w której występują drobne działki wydzielone z przeznaczeniem rekreacyjnym zostały nasadzone gatunki drzew odmiennych od rodzimych. Na tych obszarach krajobraz łąkowy został znacząco zmieniony, co obrazują zdjęcia satelitarne.

              

Ekspozycje widokowe (patrząc na strefę zabudowy z zewnątrz) „zespołu zabytkowego” przedstawiają chyba w całości nowe formy architektoniczne budowli, zdecydowanie różne od oczekiwanych „walorów historycznych”.

Większość opinii dotyczących zasadności stanowienia zabytku pochodzi z początku lat 90. XX wieku. Od tego czasu minęło już dwadzieścia lat w których na miejscu łąk wyrosły kilkunastometrowej wysokości drzewa związane z funkcjonowaniem (lub zaniedbaniem

w użytkowaniu, wynikających z konserwatorskich ograniczeń) wydzielonych działek rekreacyjnych.

Zatem aktualny stan sytuacji dotyczącej przedmiotowego „zabytku” wymaga nowych, rzetelnych, interdyscyplinarnych ocen i ekspertyz, wykonanych przez wiarygodne i akceptowane społecznie ośrodki naukowo badawcze. Jest to oczekiwanie tym bardziej uzasadnione, że stan domniemanego „zabytku” nie został w myśl oczekiwań PWKZ odtworzony, a wręcz przeciwnie nastąpiły kolejne bardzo istotne przeobrażenia krajobrazu i zabudowy wsi. PWKZ oczekuje odtworzenia oczekiwanego (bliżej nie określonego) stanu – jednak trzeba zadać pytanie o podstawy prawne oraz rzeczywiste, realne możliwości realizacji takich wizji. Konieczne jest wreszcie obiektywne, wieloaspektowe spojrzenie na uwarunkowania tego wielkiego konfliktu społecznego – uznając rzeczywisty stan wsi oraz realnych uwarunkowań wynikających z tego stanu, a nie tylko z perspektywy „chciejstwa” konserwatorskich oczekiwań.

  • Bardzo ważnym aspektem weryfikacji stanu „zabytku” i jego roli, jest również zmiana koncepcji postrzegania tego typu obiektów z perspektywy współczesnych społeczeństw, nawet na gruncie prawa dotyczącego ochrony zabytków. Przykładem takiego ujęcia jest publikacja – Bibl. 4. Praca ta jest efektem projektu badawczego realizowanego w ramach grantu MNiSW. Jej autorzy zauważają między innymi, iż zmieniła się koncepcja Unii Europejskiej i wielu środowisk dotyczących miejsca, roli i rozwoju społeczno-gospodarczego środowiska wsi – w kontekście idei zrównoważonego rozwoju i koncepcji rozwoju wielofunkcyjnego. Podejście to ma wymiar wieloaspektowy i interdyscyplinarny, w którym czynnik zabytku czy dziedzictwa kulturowego jest jednym z wielu czynników warunkujących funkcjonowanie obszarów wiejskich. Wydaje się, że całą złożoność tej problematyki obejmuje proces planowania i zarządzania przestrzennego realizowanego przez lokalne wspólnoty – z aktywną partycypacją społeczności, w ramach wzmacniania lansowanego przez ONZ i UE społeczeństwa obywatelskiego.

Oczywistym jest, że krajobraz wiejski ulega ciągłym przekształceniom. Ukształtował się przez historyczne nawarstwianie różnych form osiedli i rozłogów. „Rozwijanie funkcji rekreacyjnej na obszarach wiejskich, z wykorzystaniem lokalnych zasobów przestrzenno krajobrazowych, jest ważnym aspektem w obowiązującym modelu rozwoju ponowoczesnej wsi wielofunkcyjnej.” (Bibl. 4, s. 25) „Zdaniem wielu autorów społeczeństwo, łożące na realizację programów prokrajobrazowych, powinno współdecydować o kształcie krajobrazu jutra. Takie podejście jest zgodne z założeniami Europejskiej Konwencji Krajobrazowej.)” (Bibl. 4, s. 25). Zatem o warunkach rozwoju społeczno gospodarczego nie powinien decydować tylko PWKZ, lecz również wszyscy mieszkańcy, właściciele i użytkownicy. Zaś ostateczny kształt ograniczeń powinien być efektem wypracowanego kompromisu. Na ten aspekt zwraca uwagę jeden najbardziej doświadczonych ekspertów resortu ochrony zabytków (o doświadczeniu międzynarodowym; szerzej opisane w odwołaniu
z dnia 07.05.2012 r. do MKiDN) – profesora Z. Myczkowskiego. Podobne stanowisko pojawia się w Opinii wydanej przez Komisję Kształtowania Przestrzeni Północnej Polski przy Oddziale Gdańskim PAN z 03.08.1999 r. (Bibl.8) podpisanej przez prof. W. Gruszkowskiego, prof. S. Latour i dr M. Chojnackiego. Taki też kierunek działań wynika z Komentarza Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Bibl. 7) – co wynika z istoty nowoczesnej ochrony zabytków.

  • cyt.: „Nie kwestionuję wartości historyczno-kulturowych wsi, jednakże być może poziom nie jest wystarczający do wpisu do rejestru zabytków. Wątpliwości co do trafności podjętej decyzji o wpisie do rejestru zabytków można mieć tym bardziej, że opinie ekspertów mówiące o wartościach kulturowych wsi Karwieńskie Błota są różne. W niektórych z nich nie widzi się uzasadnienia dla tak restrykcyjnych obwarowań rzutujących na możliwość zagospodarowania rozparcelowanego terenu.” (Bibl. 1. s. 2.)

§  Wydaje się, że już same założenia stanowienia zabytku mogą być dyskusyjne, zwłaszcza

  • w kontekście faktu, że innego tego typu obiekty nie są poddawane takim restrykcjom.

 Typ wsi określany mianem rzędówki (czy podobnych: ulicówki, łańcuchówki) należy do klasycznych typów wsi wymienianych już w podręcznikach geografii dla szkoły średniej[1].

Rzędówka to typ wsi, charakteryzująca się luźną zabudową wzdłuż drogi, najczęściej po jej jednej stronie i prostopadle do drogi biegnącymi szerokimi pasami pól lub dróg prostopadłych. Według różnych klasyfikacji, np. Uproszczonej klasyfikacja (rozpoznawania genetycznych typów wsi) wg M. Kiełczewskiej-Zaleskiej rozróżnia się kilka typów wsi, do których można zaklasyfikować Karwieńskie Błoto Drugie.

(Źródło:  http://www.wsipnet.pl/kluby/geografia_ekstra.php?k=952&id=5515 – wybór)

Grupa wsi

Typ genetyczny wsi

Schematyczny plan wsi

Struktura przestrzenna
zabudowy

Układ pól

Inne cechy

1. Wsie zwarte

Wsie jedno-osiowe

3.
Szeregówka

 

Zabudowa zwarta w postaci dwóch długich szeregów domów wzdłuż prostych dróg.

Łanowy

Wieś długa

4.
Ulicówka

 

Zwarta zabudowa ciągnie się po obu stronach jednej drogi.

Niwowy

Odległe położenie zabudowań właścicieli od należących do nich pól.

2. Wsie skupione

7.
Łańcuchówka

 

Dość luźna zabudowa wzdłuż drogi głównej rozciągnięta na cały areał pól.

Od drogi do granicy lasu

Rozciąga się wzdłuż osi doliny lub na skraju między wysoczyzną a doliną.

8.
Rzędówka

 

Luźna zabudowa najczęściej po jednej stronie drogi, do której dochodzą w regularnych odstępach prostopadłe do niej drogi dojazdowe do pól.

Łanowy

Wieś na ogół jest bardzo długa. Granice wsi zamykają się w regularny prostokąt. Wsie założone głównie na terenach równinnych i na skraju bagien.

Zakwalifikowanie danej formy osadniczej do formy osadniczej bywa więc niejednoznaczne. Np. http://www.szkolnictwo.pl/test,4,5401,21,Sie%C4%87_osadnicza_Polski-Typy_wsi_cd. definiuje rzędówkę jako:

„Wieś charakteryzująca się luźną zabudową, ulokowaną tylko po jednej stronie drogi oddzielającej gospodarstwa od należących do nich szerokich pasów pół uprawnych. Geneza rzędówek wiąże się przede wszystkim z parcelacją majątków i uwłaszczenia chłopów w XIX w. Wsie tego typu występują w Polsce środkowej. Odmianą rzędówki jest szeregówka, gdzie domy stoją po obu stronach równoległych dróg, odbiegających prostopadle od drogi głównej.” Biorąc pod uwagę obie wsie ustanowione zabytkiem forma zakwalifikowania jako „szeregówka” wydaje się być bardziej zasadna, skoro mają być rozpatrywane łącznie. W przeciwnym wypadku należałoby raczej klasyfikować obie wsie jako niezależne układy ruralistyczne.

Występowanie poszczególnych typów układu przestrzennego wsi w przestrzeni Polski obrazuje poniższa mapa. Wynika z niej, że rzędówka bagienna, nawet w warunkach polskich,  nie jest typem „unikatowym na skalę europejską”.

Ochrona konserwatorska chronionej formy zabudowy wydaje się niekonsekwentna,

  • a nawet wykazująca sprzeczność – odnosząc się do wymiaru praktycznego. Skoro chroniony typ osadnictwa przedmiotowego zabytku charakteryzuje się „luźną zabudową” to wytyczne konserwatorskie w rodzaju cyt.: „Nową zabudowę dopuszcza się wyłącznie w obrębie historycznych niw siedliskowych I i II rzędu, jako uzupełnienie i dogęszczenie występującej tam historycznej zabudowy.” (Bibl. 3, s. 3). Dogęszczenie powoduje zmianę typu zabudowy z „luźnej – rzędówki” na zabudowę zwartą np. „łańcuchówkę”. Takie działanie zaburzyło już za zgodą PWKZ pierwotny kształt układu ruralistycznego

 

  • Ponadto, skoro przedmiotem ochrony jest walor „historycznej zabudowy” to wydaje się, że nowo wznoszone budowle, w okresie ochrony konserwatorskiej zabytku – dla którego „obowiązuje bezwzględny priorytet wymagań konserwatorskich”, a więc w którym „wszelkie działania wymagają uzgodnienia z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Gdańsku” (Bibl. 3, s. 3) powinny gwarantować historyczną odtwarzalność aspektu historycznego. Jednak jak dowodzi rzeczywistość, chyba żaden z nowo powstających (za zgodą PWKZ) obiektów nie nawiązuje do jakiegoś bliżej wskazanego typu zabudowy historycznej związanego z historią wsi. Przykładowe typy budowli wznoszone w ostatnich latach.

Należy zapewne założyć, że chroniony i odtwarzany styl architektoniczny jest zbliżony do poniższych przykładów zabudowy gospodarstw:

Oczekiwania konserwatorskie

  • Oczekiwania PWKZ, które zostały zdefiniowane m.in. w Bibl. 3., w społecznej percepcji wydają się wyimaginowaną abstrakcją wyrwaną z kontekstu rzeczywistych relacji i uwarunkowań. Nie definiując – jaki stan rozwoju układu ruralistycznego jest podstawą wydzielenia i ochrony „zabytku”, PWKZ dąży do odtworzenia jakiegoś, bliżej nie określonego stanu poprzez „rekompozycję” rozłogu pól, „adaptację i rewaloryzację, możliwość przywrócenia niektórych elementów struktury historycznej”. Oczekuje zatem odtworzenia,
    a raczej stworzenia układu ruralistycznego wg własnego wyobrażenia o nim (nie definiując jego oczekiwanego stanu). PWKZ stwierdza, że obowiązuje „ochrona historycznych podziałów własności”. Jakich? Z jakiego okresu? Na czym to działanie ma polegać i wg jakich przepisów prawa ma być zrealizowane? Podziały na działki rekreacyjne, dokonane zgodnie z prawem w latach 90. XX wieku też mają już wymiar „historyczny”.

PWKZ stwierdza: „Wskazane jest scalenie powstałych podziałów w kierunku przywrócenia podziałów pierwotnych”. Czyli jakich? Kto i na podstawie jakich przepisów prawa oraz za jakie środki ma scalić podzielone zgodnie z prawem nieruchomości na małe działki, wydzielanych z docelowym przeznaczeniem rekreacyjnym. Skalę i obraz tego podziału przedstawia poniższa mapa pochodząca z portalu prowadzonego przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii: (http://maps.geoportal.gov.pl/webclient/default.aspx?crs=EPSG%3A2180&bbox
=442683.1188189856,772050.4313890489,451008.1188189856,775975.4313890489&variant
=)

Oczekiwania PWKZ, potwierdzają stan nie dostrzegania aktualnej sytuacji prawnej obiektu wpisanego z naruszeniem prawa do rejestru zabytków. Warto zauważyć, że ogromna mozaika dokonanych podziałów szacowana łącznie przez Starostwo na około 2 900 działek wprowadziła znaczące zmiany krajobrazu, poprzez ogrodzenia i nasadzenia roślinności oraz sposób zagospodarowania i użytkowania działek. Obiekty te PWKZ „postuluje się usunięcie z polderu II współczesnych wygrodzeń oraz nasadzeń wzdłuż działek rekreacyjnych”. (Bibl. 3, s. 4.). PWKZ dostrzega, że występują w obszarze zabytku działki rekreacyjne, ale zakłada, że one samoistnie znikną? Jakie podstawy prawne mają tu zastosowanie?

Kolejny obraz przedstawia zmiany krajobrazowe w obszarze ustanowionego zabytku.

Wytyczne PWKZ zawierają, w ocenie społecznej, szereg nieścisłości względem stanu zabytku z okresu historycznego – np. okresu międzywojennego. Zestawiając aktualny stan podziałów, z domniemanym stanem historycznym – opartym na „module łana holenderskiego” gdzie „Granicami własności poszczególnych łanów stały się rowy i kanały (…)” (Bibl. 6, s. 2) i dążeniami PWKZ do odtworzenia tego stanu warto zauważyć, że na południowym polderze w styczności z miejscowością Karwieńskie Błoto Drugie nastąpił zanik podziału własności wg stanu historycznego. Ponadto z danych zawartych na mapach historycznych wynika, że występowały tam również grunty orne. PWKZ nie wskazuje jednak na potrzebę odtworzenia tego historycznego stanu. Również poza dwoma drogami biegnącymi w relacjach północ-południe pośrodku wsi – nie oczekuje też odtworzenia pozostałego systemu dróg historycznych. W swoich rozważaniach pomija również występowanie odosobnionych gospodarstw rolnych występujących poza głównym ciągiem komunikacyjnym, a wręcz zabrania odtworzenia tego stanu. Wydaje się więc, że oczekiwania konserwatorskie mają charakter uznaniowy.

Oczywiście przy kreowaniu oczekiwań nie są wskazywane ani podstawy prawne, ani historyczny stan odniesienia.

  • Opisywana „unikatowość zabytku” dotyczy również „waloru krajobrazowego”, który wg dokumentów resortu ochrony zabytków na znacznym obszarze już nie występuje (skoro PWKZ chce go odtwarzać) – cyt.: „Wtórny podział pierwotnych łanów na działki, aktualne naniesienia na wydzielonych działkach – ogrodzenia, niskiego standardu domki letniskowe, zabudowania gospodarcze, nasadzenia drzew i krzewów, wprowadzają dysharmonię krajobrazu historycznego, degradując jego unikatowe wartości.” (Bibl. 5. s. 5-6) Ale to
    i tak nie wpływa na wspomnianą unikatowość obiektu, co potwierdzają kolejne wnioski
    z wizji lokalnej przeprowadzonej w dniu 18.11.2010 r. – cyt.: „Ponieważ, jak wykazano
    w toku opinii, krajobraz kulturowy układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II nie utracił swoich wartości historycznych i zabytkowych (…)” (Bibl. 5, s. 6). Doprawdy iście karkołomne zestawienie. Czyli mamy do czynienia z unikatowością – którą dopiero PWKZ chce odtworzyć?

Przeobrażenia obiektu ruralistycznego

  • cyt.: „Jednocześnie należy stwierdzić, że w obecnej sytuacji prawnej nierealne jest przywrócenie temu obszarowi charakteru rolniczego, a istniejący układ melioracji będący również podstawą do objęcia ochroną w zakresie ochrony zabytków, jest układem przebudowanym w latach 60-tych XX-go wieku. Tym samym teren ten pozostanie nieużytkowany i doprowadzi się do jego degradacji.” Bibl. 1., s. 2.
  • Ustawiczne zmiany, jakie następowały i następują od czasu lokacji wsi powodują, że poza stałym elementem, za jaki może być uznany przebieg głównej drogi wszystkie inne ulegały przeobrażeniom. Układ drogi, jej parametry, standard i infrastruktura towarzysząca za zgodą PWKZ zostały ok. 2010 roku zmienione – zmodyfikowano nawierzchnię, dobudowano chodnik po północnej stronie drogi, zatoki – przystanki dla autobusów, wybudowano wiaty przystankowe, ławeczki, wprowadzono oznakowanie poziome. We wcześniejszych latach zlikwidowano rów odwadniający po północnej stronie drogi – taki jaki pozostał po stronie południowej, wycięto rząd dorodnych drzew, zezwolono na wielkie parkany. W takiej sytuacji rodzi się uzasadnione pytanie – co jest przedmiotem ochrony w stanowionym zabytku i jakie jego elementy można zmieniać bez utraty stanu „zabytkowości”? Czy są one zależne tylko i wyłącznie od niezrozumiałych, nielogicznych ze społecznego punktu widzenia, i w pełni arbitralnych decyzji PWKZ?

  • Niemal całkowitej zmianie uległa funkcja wsi z rolnej na turystyczną. Działalnością rolniczą zajmuje się ok 6. gospodarstw rolnych, co stanowi ok. 2,3% mieszkańców. Znaczna część budynków mieszkalnych jest zamieszkała jedynie sezonowo.
  • Zmianę stopnia zamieszkania terenu wsi obrazują mapy:
  • Wojskowa mapa topograficzna z lat 70. XX wieku Wieś, łącznie ze szkołą liczy do 27 gospodarstw. Ten sam stan potwierdza mapa opracowana przez Głównego Geodetę Kraju (GGK) w skali 1:10 000 z 1988 r. Zaś mapa GGK w skali 1:25 000 z 1974 wykazuje do 26 gospodarstw.
  • niemiecka mapa w skali 1:25 000 z lat 20. XX wieku obrazuje jeszcze inny stan osadnictwa. W zależności od typu interpretacji, wskazuje maksymalnie do 40 gospodarstw rolnych przy głównej drodze i 4 gospodarstwa zlokalizowane wśród pól uprawnych.
  • Bardziej precyzyjną informację dostarcza mapa Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1935 roku, zaliczana do najlepszych ówczesnych map topograficznych, w skali 1:25 000. Na mapie tej można zidentyfikować w rejonie dzisiejszej miejscowości Karwieńskie Błoto Drugie – do 41 gospodarstw zlokalizowanych przy drodze oraz 5 występujących w odosobnieniu. Można zatem domniemać, iż stan podziałów własnościowych i upraw był znacząco różny od obecnego.

Z map przedwojennych wynika nieregularny i nierównomierny rozkład gospodarstw,o różnym układzie przestrzennym, różnej orientacji budowli względem głównej drogi, położonych w różnej od niej odległości. Podobnie układ melioracyjny posiadał zróżnicowaną i nierównomierną strukturę. Pod względem pokrycia roślinnością wysoką wydaje się, że krajobraz posiadał znacząco odmienny charakter względem współczesnego, zwłaszcza na polderze północnym. Szczegółowe analizy zmienności stanu zagospodarowania przestrzeni udokumentowanych na mapach historycznych, względem aktualnego stanu dostępnego na portalach obrazów satelitarnych możliwy jest z wykorzystaniem oprogramowania GIS.

Przeobrażenia układu melioracyjnego

  • Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych Województwa Pomorskiego w Gdańsku Terenowy Oddział w Redzie informuje w piśmie – (Bibl. 2.) cyt.: „Obecny układ rowów melioracji wodnych szczegółowych jak też urządzenia melioracji wodnych podstawowych (…) powstały w wyniku prowadzonych w latach 60-tych ubiegłego wieku robót inwestycyjnych. W tym czasie uregulowano również przebieg koryta rzeki Karwianki, wykonano szereg budowli komunikacyjnych (drogi, przepusty, mosty) oraz budowli piętrzących (…). W czasie inwestycji melioracyjnej część rowów biegnących w kierunku północ-południe poprowadzono po trasie istniejących rowów, zaprojektowano też nowe rowy (…) Zrezygnowano natomiast z odtwarzania rowów biegnących w kierunku wschód-zachód. (…) Rowy te uległy całkowitemu zanikowi w wyniku prowadzonych zabiegów rolniczych
    i obecnie cały obszar stanowi jednolitą powierzchnię łąk. Zaprojektowano natomiast
    i wykonano na tym kierunku zbiorcze kanały „A” i „D”, pełniące funkcję dopływów do stacji pomp „Karwia”.”

Z załączonych map wynika skala dokonanych przeobrażeń systemu melioracyjnego. Mapa ta została przekazana 18.11.2010 r. resortowi ochrony zabytków. W dotychczasowych działaniach dokumentacyjnych resort nie odniósł się do skali zmian systemu melioracyjnego, który to układ jest przywoływano jako bardzo istotny do stanowienia zabytku.

Z wielu innych dokumentów opiniujących wynika, że przeobrażenia systemu melioracyjnego w latach 57-80. XX wieku były bardzo znaczące. Jednym z najistotniejszych była zmiana koncepcji i całej infrastruktury, która stale podlega modernizacji – poniżej fotografia z remontu  obiektu pompowni w 2012 r. System był kilkukrotnie przebudowywany. Ponadto istotne znaczenie odgrywa wybudowanie wału ochronnego zabezpieczającego od strony morza.

Znaczące przeobrażenia układu melioracyjnego od roku 1957 do lat 80. XX wieku realizowane w kilku etapach prac modernizacyjnych potwierdza inż. Jerzy Nurzyński w piśmie do Przewodniczącego Rady Sołeckiej Zygmunta Ceszke (w aktach sprawy). Autor od 1959 r. pełnił stanowisko Kierownika działu konserwacji i eksploatacji obiektów melioracyjnych w pow. Puckim, a następnie Kierownika Wojewódzkiego Zarządu Inwestycji Rolniczych Oddział Wejherowo, zajmując się bezpośrednio problematyką melioracji przedmiotowego obszaru.

Protesty społeczne (oraz władz samorządowych)

  • Problem konfliktu społecznego wobec ustanowienia zabytku dotyczy wg danych Starostwa ok. 2900 działek.
  • cyt.: „W odczuciu większości właścicieli działek w Karwieńskich Błotach teren ten nie posiada żadnych wartości zabytkowych gdyż nie posiada ani walorów historycznych, ani kulturowych. Podkreślam, że w pismach z dnia 16.11.2009 r. i 20.04.2010 r. informowałem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, że od kilkunastu lat trwa konflikt dotyczący możliwości zabudowy i zagospodarowania terenu wsi Karwieńskie Błota I i II w zakresie różnicy poglądów Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków a mieszkańcami i właścicielami działek położonych na terenie wsi Karwieńskie Błota, jak również prosiłem o spotkanie w celu szczegółowego przedstawienia uwarunkowań leżących u podstaw tego konfliktu. Informowałem również, że niemożność ustalenia sposobu zagospodarowania terenu doprowadziła do największej w RP samowolnej zabudowy znacznych fragmentów wsi. Wskazuję, że wpisanie układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II powoduje, że właściciele nieruchomości na tym terenie nie mogą swobodnie dysponować swoją własnością, nie mogą dokonywać podziału na rzecz swoich najbliższych członków rodziny, co powoduje dramaty rodzinne, jak również istnieją ograniczenia w zakresie inwestycji budowlanych.” (Bibl. 1, s. 2).
  • Od chwili podjęcia działań przez PWKZ na rzecz ustanowienia przedmiotowego zabytku tj. 1992 roku występuje niesłabnący protest lokalnej społeczności przeciwko tak drastycznym i niesprawiedliwym ograniczeniom. Wspomniany ekspert resortu ochrony zabytków, prof. Z. Myczkowski określa tą sytuację „jednym z najbardziej kontrowersyjnych
    i konfliktowych przypadków”.

Podkreślić jednak należy, że resort ochrony zabytków stosuje w toku całego postępowania praktyki podważające istotę demokracji i praworządności z prawdopodobnym wielokrotnym naruszeniem prawa.

 

Naruszenie prawa własności

  • Art. 64 Konstytucji:
  1. 1.      Każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia.
  2. 2.      Własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej.
  3. 3.      Własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności.
  • W całym postępowaniu stanowienia zabytku pominięto interesy właścicieli i użytkowników i prawo do dysponowania własnością oraz relacje rozwoju społeczno gospodarczego. Kwestię tą poruszył Trybunał w Strasburgu nakazując też państwu polskiemu prawne rozwiązanie sytuacji rekompensaty za wprowadzane ograniczenia względem prawa własności.
  • Sprawę tą podjął Rzecznik Praw Obywatelskich wystosowując pismo z dnia 14.06.2011 r. do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, oraz monitując o odpowiedź 15.11.2011 r. Według stan na dzień 22.06.2012 r. resort ochrony zabytków nadal nie raczy udzielić odpowiedzi.

Uzasadnione w tej sytuacji jest stwierdzenie, że skoro: MKiDN (jako organ administracji centralnej państwa) nie stosuje (a wręcz narusza przepisy) prawa, nie odpowiada na pisma obywateli, ani występującego w ich imieniu Rzecznika Praw Obywatelskich, pomija oczekiwania Trybunału w Strasburgu, ignoruje oczekiwania społeczne odrzucając próby nawiązania dialogu społecznego i poszukiwania kompromisu, nie przygotowuje wskazanych przez ekspertów ekspertyz, a ponadto wszelkie skargi kierowane w tej sprawie do Premiera i Prezydenta są kierowane do tegoż MKiDN, bez udzielenia odpowiedzi skarżącym – ZATEM MAMY DO CZYNIENIA Z PAŃSWEM BEZPRAWIA!

 

Błędne procedury

  • Gromadząc dokumentację uzasadniającą ustanowienie zabytku wykorzystano jedynie materiały opracowane na zamówienie służb konserwatorskich, pomijając opinie innych środowisk, np. związanych z planowaniem przestrzennym. Opinie były przygotowywane w oparciu o materiały dostarczane przez służby konserwatorskie i na zamówienie tych służb, co rodzi różnego rodzaju presje i zależności. Pomijano aspekt konfliktu społecznego odniesiony do tak dużej liczby właścicieli i użytkowników, którym pierwotnie sprzedano działki ze wskazaniem ich rekreacyjnego charakteru oraz problemy natury społeczno-ekonomicznej związanej z wykorzystaniem tych działek i rozwojem wsi. Nie poszukiwano rozwiązań lecz ignorowano sytuację i oczekiwania właścicieli działek. Wielu ekspertów opiniujących wskazywało potrzebę zastosowania standardów europejskich opartych na dialogu społecznym, wykonania kolejnych ekspertyz i przedstawienia ich w sposób społecznie zrozumiały oraz poszukiwania rozwiązań kompromisowych.
  • W wielu ekspertyzach pojawiły się istotne błędy. We wszystkich procedurach i ekspertyzach użyto błędnej nazwy miejscowości Karwieńskie Błota II zamiast poprawnej Karwieńskie Błoto Drugie. Błędna nazwa jest niezgodna z rejestrami nazewnictwa miejscowości prowadzonymi przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii oraz GUS.

W swojej Opinii B. Lipińska (Bibl. 6, s. 2) zlokalizowała zalążek wsi „na podmokłych i bagnistych terenach u ujścia rzeki Piaśnicy. Jest to rejon miejscowości Dębki, a nie Karwieńskie Błoto Drugie.

Sposób uzasadnienia „unikatowości zabytku” jest rażąco kontrowersyjny. Np. B. Lipińska charakteryzując „Wartości kulturowe wsi Karwieńskie Błota” (Bibl. 6, s. 3) pisze cyt.: „Jedną z wielu wartości, które w obecnej dobie należy szczególnie chronić i popularyzować jest przekaz historyczny mówiący o rozwoju cywilizacyjno-kulturowym (…)”. Czyżby więc „przekaz” historii faktu lokacji był przyczynkiem do ustanowienia zabytku? Dalej pisze cyt.: „Zaś dodatkowo, na całym obszarze Pasa Nadmorskiego Polski jest jedynym takim przykładem.” (Bibl. 6, s. 3). Weryfikując te racje warto zajrzeć na stronę: http://holland.org.pl/art.php?kat=art&dzial=konf_2001&id=0, gdzie Jerzy Szałygin, ze Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków (Warszawa) zamieścił materiały z konferencji: Ogólnopolska konferencja Olędrzy i ich dziedzictwo w Polsce. Historia, stan zachowania, ochrona. (Toruń, 11-13 października 2001 r.). Co wydaje się interesujące, w materiałach tej konferencji znajduje się artykuł B. Lipińskiej zatytułowany: Kniewskie Błota I Karwieńskie Błota – współczesne przekształcenia wsi „olęderskiej”. Nie tylko z bogatego materiału konferencji, ale nawet z tytułu tego artykułu dowiadujemy się, że koloniści „olęderscy” nie byli w tych czasach unikatem w skali europejskiej, ale zasiedlali szereg wsi na terenach dziś leżących w granicach RP, pozostawiając po sobie nawet bogatą, lepiej zachowaną niż w Karwieńskim Błocie Drugim – spuściznę materialną. Autorka charakteryzując rys historyczny Kniewskich Błot pisze cyt.: „(…) natomiast dobrze nadal jest zachowany rozłóg i pomimo pewnych przekształceń własnościowych (scalenia, kupno-sprzedaż
a także ugorowanie części dawnych pół), historyczny narys planu wsi jest czytelny.” Dlaczego więc, tamta, starsza osada nie została objęta „ścisłą ochroną konserwatorską”? No i dlaczego Karwieńskie Błota są „unikatem”, a tamta miejscowość nim nie jest? I może wreszcie istota zaistniałego konfliktu (w domyśle) wyłania się z tekstu artykułu cyt.: „Wieś Karwieńskie Błota była przedmiotem zainteresowania jako całość (!) pewnego zagranicznego inwestora, który widział w tej historycznej przestrzeni doskonały materiał na pełną rekonstrukcję dawnej wsi „olęderskiej” i wykorzystanie jej jako unikatowego ośrodka wypoczynkowo-turystycznego. Niestety było to zbyt nieznane pod względem prawnym rozwiązanie.” Może tu właśnie leży istota tak szczególnej i usilnej ochrony „wartości zabytkowych”, które pozostają w wyobraźni lobby PWKZ?

W stosunku do całej zgromadzonej i tylko częściowo udostępnionej dokumentacji konserwatorskiej można podjąć merytoryczną polemikę. Wydaje się jednak, że jest to zbędne, skoro organy konserwatorskie nie raczą odpowiadać na zadawane (uzasadnione zapisami Kodeksu Postępowania Administracyjnego – KPA) pytania w ramach prowadzonych czynności administracyjnych. Nie podejmują też prób nawiązania dialogu i poszukiwania rozwiązania problemu powszechnie naruszając zasady postępowania administracyjnego.

  • W toku całego postępowania administracyjnego dochodziło do rażących naruszeń wymogów prawa, począwszy od kardynalnych zasad KPA. Fakt ten najprawdopodobniej świadczy o rażących zaniedbaniach i braku podstawowej wiedzy z zakresu prawa administracyjnego oraz nonszalancji i lekceważeniu nie tylko obywateli, ale też instytucji występujących w ich imieniu – np. Rzecznika Praw Obywatelskich.
  • Powiadamianie wg art. 49 KPA i art. 94 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Jednak idea takiego powiadamiania dotyczy „zwyczajowo przyjętych form w Gminie Krokowa” – zaś właściciele nieruchomości mieszkają na terenie całego kraju. Etap stanowienia zabytku ogłaszano dodatkowo w dzienniku Rzeczpospolita, które do wielu miejscowości nie dociera. Nie wykorzystywano natomiast powiadamiania internetowego. NIE POWIADAMIANO ZNANYCH Z ADRESU STRON POSTĘPOWANIA.

 

Dziwne praktyki

  • cyt.: „w dniu 25.08.2008 r. w Kancelarii Ogólnej Urzędu Gminy Krokowa została przedłożona mapa z podpisem Pomorskiego, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku ze wskazaniem zasięgu terenów budowlanych dla wsi Karwieńskie Błota I i II. Sposób dostarczenie powyższej mapy budził wątpliwości, gdyż brak było pisma przewodniego właściwego organu oraz mapa została dostarczona osobiście przez osobę nie będącą pracownikiem Konserwatora, a będącą właścicielem znacznych terenów w opracowywanym miejscowym planie.” (Wydarzenie w ramach opracowywania miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego; Bibl. 1, s. 1.)

 

Przykłady opieszałości postępowania

24.08.2009 r. Wniosek Stowarzyszenia o wykreślenie z rejestru zabytków układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II  (Stowarzyszenie + 353 podpisy)
21.09.2009 r. Przekazanie przez MKiDN do Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ) wniosku Stowarzyszenia wraz z aktami sprawy skreślenia z rejestru zabytków
16.11.2009 r. Pismo Wójta Gminy Krokowa do MKiDN – wniosek o możliwość spotkania „w celu szczegółowego przedstawienia uwarunkowań leżących
u podstaw tego konfliktu i zapoznania się ze stanem faktycznym Karwieńskich Błot”
12.11.2009 r. Informacja KOBiDZ do Stowarzyszenia o przewidywanym terminie załatwienia wniosku do dnia 28.02.2010 r.
data wpływu
23.11.2009 r.
Monit Stowarzyszenia do MKiDN o podjęcie procedury wykreślenia
z rejestru zabytków
07.12.2009 r. Pismo KOBiDZ do Stowarzyszenia o „przekazanie dokumentu potwierdzającego prawo do władania wyżej wymienioną nieruchomością,
w postaci aktualnegoodpisu z Księgi Wieczystej (…)”(pismo bez sensu w odniesieniu do istoty sprawy, co wynika z nazwy Stowarzyszenia)
09.02.2010 r. Zwrot kompletu materiałów dotyczących przedmiotowej sprawy przez KOBiDZ do Dyrektora Departamentu Ochrony Zabytków w MKiDN
z prośbą o odsunięcie KOBiDZ od przedmiotowej sprawy z uwagi na wcześniejszy udział obecnego Dyrektora KOBiDZ w początkowych etapach przedmiotowego postępowania.
19.08.2010 r. Skarga Stowarzyszenia do MKiDN na procedurę rozpatrywania wniosku
20.10.2010 r. Zawiadomienie MKiDN o wszczęciu postępowania
05.11.2010 r. Upublicznienie zawiadomienia o wszczęciu postępowania przez Wójta Gminy Krokowa
18.11.2010 r. Wizja lokalna (oględziny). Miejsce spotkania wskazano jako „przy obiekcie” – które wydaje się bardzo nieprecyzyjnie.
18.11.2010 r. OpiniaM. Świątkowskiego  sygnowana przez KOBiDZwątpliwość dotycząca daty opracowania dokumentu – albo data jest wadliwa, albo treść została przygotowana zawczasu bez wpływu oceny z wizji lokalnej
21.12.2010 r. Zawiadomienie skierowane do UG Krokowa przez KOBiDZ o zakończeniu postępowania dowodowego z załącznikiem Opinii M. Świątkowskiego z dnia 18.11.2010 r.
27.03.2012 r. Decyzja w sprawie skreślenia z rejestru zabytków układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II
07.05.2012 r. Stowarzyszenie, Wniosek (do MKiDN) o udzielenie wyjaśnień oraz ponowne rozpatrzenie sprawy
13.08.2012 r. BRAK  JAKIEJKOLWIEK  ODPOWIEDZI

 

Przykład braku odpowiedzi na pisma w ramach indywidualnych starań Pani Krystyny Woźniak (strony w postępowaniu) – wybór. Na te pisma nie uzyskano odpowiedzi lub odmówiono wglądu do dokumentacji.

Pisma do:  MKiDN

– Wniosek z dnia 14.01.2011 r. – dotyczy wezwania do zaprzestania naruszania prawa z uwagi na używanie błędnej nazwy zabytkowej wsi. Data wysłania 18.01.2011 r., data odbioru 21.01.2011 r.

– Wniosek z dnia 24.01.2011 r. – dotyczy uwag do opinii KOBiDN z dnia 18.11.2010 r. Data wysłania 25.01.2011 r., data odbioru 28.01.2011 r.

– Skarga z dnia 23.02.2011 r. na NID (KOBiDZ) z uwagi na (ustną) odmowę udzielenia kopii dokumentu pod nazwą „Studium historyczno-ruralistyczno-krajobrazowe wsi Karwieńskie Błota. KOBiDZ 2004 r.” Data wysłania 23.02.2011 r., data odbioru 28.02.2011 r.

– Wezwanie do usunięcia naruszenia prawa z dnia 16.06.2011 r.; skierowanie do MKiDN.

Narodowy Instytut Dziedzictwa

– Wniosek z dnia 14.01.2011 r. skierowane do KOBiDZ – dotyczy wezwania do zaprzestania naruszania prawa z uwagi na używanie błędnej nazwy wsi. Pismo złożone w kancelarii ośrodka w dniu 17.01.2011 r.

– Wniosek z dnia 10.02.2011 r. – dotyczy udostępnienia kopii dokumentu „Studium historyczno-ruralistyczno-krajobrazowe wsi Karwieńskie Błota. KOBiDZ 2004 r.”. Data złożenia w kancelarii NID 10.02.2011 r.

PWKZ w Gdańsku

– Wniosek z dnia 14.09.2010 r. skierowany do PWKZ w Gdańsku w sprawie dostępu do informacji publicznej dla postępowania dotyczącego wydania Decyzji w sprawie wpisu do rejestru zabytków wsi Karwieńskie Błota I i II – potwierdzenie odbioru w dniu 21.09.2010 r. – odmowa udzielenia informacji – pismo z dnia 27.09.2010 r.

– Wniosek z dnia 14.09.2010 r. skierowany do PWKZ w Gdańsku w sprawie określenia zasad opieki nad zabytkiem „układ ruralistyczny wsi” – data odbioru dokumentu 21.09.2010 r. – odmowa udzielenia informacji pismo z dnia 27.09.2010 r.

– Wniosek z dnia 30.01.2011 r. skierowane do PWKZ – dotyczy publikacji Decyzji w Gazecie „Rzeczpospolita”. Data wysłania pisma 01.02.2011 r., data odbioru 04.02.2011 r. odpowiedź niepełna (nie merytoryczna) pismo z dnia 07.02.2011 r.

– e-mail z dnia 14.02.2011 r. w sprawie daty publikacji w „RzeczpospolitejDecyzji z 2005 r. – potwierdzenie odbioru 15.02.2011 r. – brak odpowiedzi

– Wniosek z dnia 18.02.2011 r. skierowany do PWKZ – dotyczy wezwania do zaprzestania naruszania prawa z uwagi na używanie błędnej nazwy zabytkowej wsi. Pismo wysłane w dniu 18.02.2011 r., data odbioru 28.02 2011 r.

– Wniosek z dnia 18.02.2011 r. skierowany do PWKZ – dotyczy wskazania daty publikacji w gazecie „Rzeczpospolita„ materiałów związanych z Decyzją z 2005 r. Data wysłania pisma 18.02.2011 r., data odbioru 01.03.2011 r.

– Wniosek z dnia 10.04.2012 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy (wezwanie do usunięcia naruszenia prawa). Data wysłania pisma 11.04.2012 r., data odbioru 13.04.2012 r.

– Skarga – wniosek z dnia 12.05.2012 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy. Data wysłania pisma 14.05.2012 r., data odbioru 16.05.2012 r.

Podobne relacje występują w wielu innych, indywidualnych korespondencjach dotyczących przedmiotowej sprawy.

Przesłanki i oczekiwania rozwiązaniem konfliktu

  • cyt.: „W związku z tym, że stanowiska ekspertów nie są jednoznaczne i przede wszystkim wobec obecnego konfliktu społecznego, należy wziąć pod uwagę interesy właścicieli nieruchomości i postarać się o osiągnięcie w tej sprawie zadowalającego obie strony kompromisu. Wierzę, że możliwe jest zagospodarowanie konfliktowego terenu nie degradując wartości kulturowo-historycznych układu ruralistycznego.” (Bibl. 1, s. 2.)
  • Jednym z najistotniejszych elementów poprawy istniejącej sytuacji jest przestrzeganie prawa, zwłaszcza Kodeksu Postępowania Administracyjnego, oraz terminowe udzielanie merytorycznych odpowiedzi na prowadzoną korespondencję. Oczekiwana jest też naprawa wykazanych naruszeń prawa.
  • Kolejnym oczekiwaniem jest podjęcie negocjacji zmierzających do poszukiwania kompromisu zaistniałego konfliktu. Istnieją organizacje (firmy) i stowarzyszenia, które zajmują się organizowaniem i prowadzeniem negocjacji społecznych w ramach „okrągłego stołu”(jak w przypadku Doliny Rospudy; np. stowarzyszenia powiązane z Colegium Civitas).
  • Bezwzględne oczekiwane jest racjonalne, merytoryczne i zrozumiałe w odbiorze społecznym wyjaśnienie i uzasadnienie przesłanek i uwarunkowań stanowienia zabytku.
  • Oczekiwane jest złagodzenie zaleceń konserwatorskich, a optymalnie – likwidacja zabytku z przekazaniem zaleceń do miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

 

 

Bibliografia (układ przypadkowy wg kolejności wykorzystania dla potrzeb niniejszego pisma)

  1. Pismo Wójta Gminy Krokowa do Departamentu Ochrony Zabytków MKiDN z dnia 16.11.2010 r. (Znak: ZPG-7333/8/10);
  2. Pismo Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych Województwa Pomorskiego w Gdańsku Terenowy Oddział w Redzie z dnia 27.08.2010 r. (Znak: MW.M5-601/kr/69/2010)
  3. Pismo Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z dnia 17.09.2007 r. (Znak: ZP.4171/6288/2007)
  4. A. Kupidura, M. Łuczewski, P. Kupidura, Wartość krajobrazu. Rozwój przestrzeni obszarów wiejskich, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011
  5. M. Świątkowski, Opinia, Krajowy Ośrodek Badań i Ochrony Zabytków, Warszawa 18.11.2010 r.
  6. B. Lipińska, Wydział Architektury Politechniki Gdańskiej, Opinia dotycząca wartości zabytkowych, kulturowych i krajobrazowych wsi Karwieńskie Błota gm. Krokowa, Gdańsk, 7.02.1993 r.
  7. P. Antoniak, M. Cherka, F.M. Elżanowski, K.A. Wąsowski, Ustawa o ochronie zabytków
    i opiece nad zabytkami. Komentarz
    , LEX a Wolters Kluwer business, Warszawa 2010
  8. Opinia Komisji Kształtowania Przestrzeni Północnej Polski przy Oddziale Gdańskim PAN
    z 03.08.1999 r.

 

Niniejsze zestawienie sporządzono na podstawie pozyskanych dokumentów i korespondencji sporządzonych przez instytucje publiczne lub na ich wniosek dotyczące wsi Karwieńskie Błoto Drugie nazywane błędnie przez resort ochrony zabytków, kultury i dziedzictwa narodowego jako Karwieńskie Błota II oraz dostępną literaturę
z zakresu ochrony zabytków i ochrony krajobrazu wiejskiego.

Opracował zespół autorski – członkowie Stowarzyszenia na rzecz Ochrony Właścicieli Działek oraz Zagospodarowania terenu Karwieńskie Błoto



[1] Na przykład: J. Korba, J. Mordawski, W. Wiecki, Geografia. Geografia i człowiek, Podręcznik dla liceum ogólnokształcącego, klasa 2, wyd. 2 zmienione, Operon, Gdynia 2005, s. 58.

 

 INTERPELACJA POSELSKA JERZEGO BOROWCZAKA W SPRAWIE WSI KARWIEŃSKIE BŁOTO

Gdańsk, 25.06.12

 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego

 Działając w imieniu Stowarzyszenia na rzecz ochrony właścicieli działek oraz zagospodarowania terenu Karwieńskie Błoto Drugie, chciałbym poprosić o wyjaśnienia w sprawie wpisania miejscowych systemów melioracyjnych do rejestru zabytków przez Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

 Dlaczego wpisu dokonano jedynie na podstawie opracowań naukowych (często pisanych na zamówienie dla udowodnienia zabytkowego charakteru tego terenu, opinie bez podpisu, bez dokonania wizji stanu rzeczywistego)?

Stan taki został udowodniony przez dostarczenie MKiDN mapy (dokumentu powykonawczego inwestycji melioracji w wsi Karwieńskie Błoto Drugie) obrazującej zakres dokonanej przebudowy i modernizacji polderów i rowów melioracyjnych. Mapa ta udowadnia, iż brak jakichkolwiek śladów zabytkowości. W ślad za wpisem do rejestru zabytków Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków (dalej PWKZ) w momencie przystąpienia Gminy Krokowa do opracowywania projektu studium wydał zalecenia eliminujące wszystko co istnieje na tym terenie do „stanu pierwotnego” (tak to określa) czyli do poziomu trawy. Pozostawił tylko pas 60m wzdłuż drogi możliwy do zabudowy.

 Dlaczego egzekwowane są postanowienia MKiDN, skoro we wpisie do rejestru zabytków znajdują się miejscowości nie istniejące w Polsce o nazwach: Karwieńskie Błota I i II, a nie Karwieńskie Błoto Pierwsze i Karwieńskie Błoto Drugie?

 Stowarzyszenie  wymienione w tytule wystąpiło do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego we wrześniu 2009r z wnioskiem popartym ponad trzystoma podpisami właścicieli działek o wykreślenie tego zabytku z rejestru zabytków. Sądząc po raporcie komisji lustracyjnej wizytującej ten teren (listopad 2010r.), przytacza tylko argumenty naukowe, a pomija stan faktyczny i przebudowaną melioracje w latach 1950-1960 – mapy i oczywiste wnioski z tej przebudowy płynące.

Dlaczego kwestia załatwienia tej sprawy trwała 2 lata? Tak długi okres załatwiania jest też pogwałceniem wszelkich norm wypływających z kpa.

 Naruszenie praw do własności i zagospodarowania nastąpiło w momencie dokonania wpisu, gdyż został naruszony kpc. który mówi, że jakiekolwiek postępowanie nie może się odbywać bez powiadomienia strony i możliwości odwołania się. To zostało w tym postępowaniu pominięte. Tutaj daje o sobie znać niedoskonałość prawa, bo ustawa o ochronie zabytków mówi , iż strony o zamiarze wpisania do rejestr zabytków mogą być powiadamiane przez obwieszczenie lub inny zwyczajowo w danej miejscowości sposób publicznego ogłaszania. Ten sposób może mieć charakter lokalny, a nie ogólnopolski skąd to wywodzą się właściciele działek. Powstała więc sytuacja taka, że w księgach wieczystych brak jakichkolwiek zapisów na ten temat, bo bez zgody właściciela jest to nie możliwe, a prawo dysponowania własnością zostało ograniczone. Wszelkie propozycje ugodowego załatwienia sprawy, co nawet sugerowała komisja MKiDN, nie odnoszą skutku.

 Zalecenia PWKZ egzekwowane są arbitralnie i z całą bezwzględnością.                       Skutek – gmina zamiast dalszego rozwoju,  traci.

 Wszystkie decyzje i wyroki  (przed odzyskaniem mapy obrazującej przebudowę) wydawane były w oparciu  o wspomniane opracowania, do  napisaniu których nie wykonano wywiadu,  lustracji, inwentaryzacji  i nie oparto się na oświadczeniu osoby przeprowadzającej tą przebudowę. Z każdego punktu widzenia przebieg tego postępowania powinien być odwrotny. Możliwe że opracowania były tak obszerne i  drogie  czyje muś  sercu  ale  na pewno  nie odpowiadające stanowi faktycznemu.

 Dlaczego, osoba wydająca Decyzję w sprawie nie wykreślenia układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II, osoba wydająca  Opinię z 18.11.2010 r. – dr inż. Maciej Świątkowski nie posiada właściwych dla przedmiotu postępowania uprawnień do oceny wartości zabytku?

Dlaczego  mylone są pojęcia układu ruralistycznego z  krajobrazem kulturowym?

 W celu zakończenia tej sprawy sugerują przysłanie do miejscowości Karwieńskie Błoto Pierwsze i Karwieńskie Błoto Drugie, komisji z MKiDN, która oceni faktyczną wartość zabytkową terenu i dokona rzetelnej i fachowej inwentaryzacji zgodnie ze stanem faktycznym, a nie na podstawie opracowań źródłowych.

 

Na poselską interpelację Jerzego Borowczaka w sprawie Karwieńskich Błot bardzo wyczerpująco odpowiedział główny konserwator zabytków, minister Piotr Żuchowski

W nawiązaniu do pisma z dnia 10 lipca 2012 r. przekazującego zapytanie Posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Pana Jerzego Borowczaka, w sprawie wpisania do rejestru zabytków miejscowych systemów melioracyjnych we wsiach Karwieńskie Błota przez Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, zwracam się z uprzejmą prośbą o przyjęcie poniższych wyjaśnień.

Decyzją z dnia 17 czerwca 2005r. (…) PWKZ wpisał do rejestru zabytków układ ruralistyczny wsi Karwieńskie Błota I i II wraz z otoczeniem. Z uzasadnienia tej decyzji oraz z akt postępowania wynika, że organ pierwszej instancji w celu udokumentowania wartości naukowych i artystycznych terenu, przeprowadził obszerne postępowanie wyjaśniające. Wynikiem tego są znajdujące się w aktach sprawy opinie i opracowania, m.in.:

dr arch. Bogny Lipińskiej – „Opinia dotycząca wartości zabytkowych, kulturowych i krajobrazowych wsi Karwieńskie Błota, gm. Krokowa.”

prof. dr hab. Jana Bogdanowskiego – „Opinia dotycząca zabytkowego krajobrazu wsi Karwieńskie Błota”.

prof. dr hab. Andrzej Marsza – „Opinia w sprawie wartości przyrodniczo-kulturowych polderu Karwieńskich Błot”.

dr inż. Kazimierza Cebulaka – „Polderowy system ochrony przeciwpowodziowej i melioracji Karwieńskich Błot dobrem kultury technicznej w gminie Krokowa na Wybrzeżu Kaszubskim”.

dr inż. arch. Elżbiety Raszeji – „Wytyczne do zagospodarowania wsi Karwieńskie Błota”

dr hab. inż. arch. Zbigniewa Myczkowskiego – „ Opinia w sprawie przedmiotu, rodzaju i zasięgu terytorialnego ochrony konserwatorskiej układu ruralistycznego wsi Karwieńskie Błota I i II”.

Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków – „Studium historyczno-ruralistyczno-krajobrazowego wsi Karwieńskie Błota, gmina Krokowa”.

dr inż. arch. Zbigniewa Myczkowskiego – „Opinia w sprawie studium historyczno-ruralistyczno-krajobrazowego wsi Karwieńskie Błota, gmina Krokowa”.

 

W uzasadnieniu tej decyzji, organ pierwszej instancji ustalił, że obszar na którym zostały założone Karwieńskie Błota leżał w rozległym paśmie podmokłych gruntów ciągnących się równolegle do morza. W 1599r. starosta pucki sprowadził na te tereny osadników z Fryzji i wystawił przywilej lokacyjny dla wsi Karwieńskie Błota, a w zamian za przywilej dzierżawy wystawiony na 60 lat, osadnicy fryzyjscy otrzymali grunt zwolniony od podatków z zadaniem osuszenia i zagospodarowania bagiennego terenu nadmorskiego oraz zalesienia części wydm południowych. Przed rozplanowaniem osady osuszono teren wprowadzając regularną sieć kanałów odwadniających, a także utwardzono grunt pod tereny budowlane i uprawne. System melioracyjny składał się z kanałów odpływowych i zbiorczych, zewnętrznych i wewnętrznych oraz sieci rowów. Kanały zewnętrzne szersze, ujęte groblami, wyznaczały jednocześnie granice wsi.  Dwa z nich poprowadzono prostopadle do brzegu morskiego, zaś dwa równolegle do brzegu morskiego. Kanały wewnętrzne, o przebiegu równoległym, oddzielały poldery od terenu siedlisk. W strukturę kanałów wpisano układ drożny w kształcie rzędówki bagiennej, oparty na dwóch równoległych drogach wyznaczających rząd I i II zabudowy, rozdzielonych polderami. Przy wytyczeniu drogi rzędu pierwszego wykorzystano naturalne wzniesienie terenu, zabudowa rzędu pierwszego była jednostronna, zabudowa rzędu drugiego obustronna i naprzemianległa. Poldery podzielono prostopadle biegnącymi rowami na długie regularne działki, jednocześnie wyznaczając też teren wyłączony spod upraw w narożniku pd-wsch. W środkowej części zabudowy pierwszego rzędu powstał cmentarz (wpisany do rejestru zabytków decyzją z dnia 24 kwietnia 1990r.). Obowiązek utrzymania sprawnego systemu melioracyjnego spoczywał na mieszkańcach, w 1900r. wzniesiono wał ochronny od strony południowej, a od 1926r. działa na terenie wsi spółka melioracyjna – reaktywowana po wojnie, której dziełem była gruntowna renowacja systemu melioracyjnego, zakończona na początku lat 60-tych XX wieku. Dzięki tym działaniom historyczny układ przestrzenny wsi zachował pierwotny kształt, zarówno w zakresie granic, wyznaczonych kanałami odpływowymi i zbiorczymi z groblą, a także układu drożnego dwiema równoległymi drogami, skupiającymi zabudowę I i II rzędu, pozostała także wewnętrzna sieć kanałów, z których główne biegną równolegle do rzędów zabudowy, a prostopadle rozdzielają rozległe poldery na długie parcele. PWKZ podkreślił, że Karwieńskie Błota I i II to jedyny przykład nadmorskiej osady typu „o” w Polsce, o ponad czterystuletniej metryce, z zachowaną strukturą przestrzenną rzędówki bagiennej stanowiącej nie tylko świadectwo XVI-wiecznej kultury technicznej, lecz również przykład wspólnoty działań osadniczych na terenie północnej Europy. Niezwykłość zastosowanego rozwiązania polegała na umiejętnym powiązaniu niezbędnego dla funkcjonowania wsi systemu melioracyjnego z regularnym i starannie zakomponowanym układem przestrzennym osady, harmonijnie wpisanym w nadmorski krajobraz. Ponadto, na mocy ww. decyzji, w celu jak najlepszej ekspozycji, a także ochrony wartości widokowych, układu ruralistycznego wyznaczono, jako otoczenie zabytku, tereny niezalesione i w większej części niezabudowane wzdłuż granic wschodniej i zachodniej. Rozległy i równinny teren otoczenia stwarza możliwość prezentacji otwarcia widokowego na panoramę wsi. Zaznaczono, że obszary otoczenia powiązane są historycznie ze wsią Karwieńskie Błota – część wschodnia obejmuje dawną wieś Karwieński Dwór (włączoną administracyjnie w 1893r. w obręb Karwieńskich Błot), a część zachodnia otoczenia, to grunty sąsiadujących wsi Koźlinki i Widowa, związanych z wsią Karwieńskie Błota długoletnimi dzierżawami gruntów.

Od powyższej decyzji PWKZ, wieczyści użytkownicy i właściciele gruntów położonych na terenie objętym wpisem do rejestru zabytków złożyli 139 odwołań, zarzucając głównie naruszenie prawa procesowego, polegające na nieprawidłowym zawiadomieniu o wszczęciu postępowania, które toczy się od 1992r., doręczeniu decyzji przez obwieszczenie, wadliwym przeprowadzeniu postępowania dowodowego, a także naruszenie prawa materialnego  (…) poprzez objęcie wpisem do rejestru nieruchomości, które – zdaniem odwołujących się – utraciły wartości historyczne i zabytkowe na skutek przekształceń i podziałów.

Decyzja ta została w dniu 18 listopada 2005r. utrzymana w mocy przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W uzasadnieniu swojej decyzji, Minister podzielił ocenę organu pierwszej instancji, że w skali europejskiej tylko ta właśnie, położona na polskim wybrzeżu wieś, posiada tak wyjątkową genezę historyczną, wielowiekową tradycję i tak długi czas trwania bez znaczącego przekształcenia przestrzennego. MKiDN, odnosząc się do zarzutów zawartych w odwołaniach uznał, że są one nietrafne. Co do zarzutu objęcia ochroną przez wpis do rejestru zabytków układu ruralistycznego wsi w granicach historycznych, która poprzez przekształcenia utraciła wartości zabytkowe, organ odwoławczy stwierdził, że polder Karwieńskich Błot po II wojnie światowej, w 1957r., uległ częściowej przebudowie i modernizacji systemu ochrony przeciwpowodziowej i melioracji, jednakże w 1966r. zrealizowano nowy projekt modernizacji polderu, mający charakter rewaloryzacyjny, polegający na renowacji sieci melioracyjnej, a więc przywróceniu i utrwaleniu systemu w jego pierwotnym charakterze. Obszar wsi, zwłaszcza w części północnej, w ostatnim dziesięcioleciu, został znacznie przekształcony poprzez parcelację, sprzedaż gruntów rolnych (zmeliorowanych łąk) i nielegalną zmianę sposobu użytkowania tych gruntów, nadal jednak czytelny jest historycznie wytyczony podział na rozłogi, stanowiący najistotniejszą cechę kompozycyjną w całym układzie przestrzennym założenia ruralistycznego.

Na ww. decyzję MKiDN skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli Gmina Krokowa, a także właściciele nieruchomości położonych na terenie wpisanym do rejestru zabytków.

Wyrokiem z dnia 22 czerwca 2007r., sygn. akt I SA/Wa 334/06, WSA oddalił skargi stwierdzając, że znajdujące się w aktach administracyjnych sprawy opinie, rozpoznania monograficzne, ekspertyzy i studia historyczne dawały podstawy do objęcia terenu Karwieńskich Błot ochroną konserwatorską. Zdaniem Sądu, ze wszystkich znajdujących się w aktach administracyjnych opinii jednoznacznie wynika, że wartości historyczne, ruralistyczne i krajobrazowe Karwieńskich Błot pozwalają na uznanie tego obszaru za zabytek w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. WSA powołał szereg twierdzeń zawartych w wykonanych w sprawie opiniach, podsumowując ich treść stwierdzeniem, odnoszącym się przede wszystkim  do tego,  że na skutek przekształceń zabytek przestał istnieć: „W kontekście zebranych w sprawie opinii, z których w sposób jednoznaczny wynika, że wieś Karwieńskie Błota posiada wyjątkową genezę historyczną, wielowiekową tradycję i unikatowo długi czas przetrwania bez zniekształcenia przestrzennego (…), powoływanie przez skarżących oświadczenie inż. J. Nurzyńskiego, zawarte w liście do sołtysa wsi Karwieńskie Błota, a dotyczące przebudowy systemu melioracyjnego  i stwierdzające, że po >olendrach< prawie nic nie zostało<, pozostaje w sprzeczności ze wszystkimi pozostałymi opiniami znajdującymi się w aktach sprawy, w tym również z opiniami specjalistów z zakresu architektury krajobrazu. To uprawniało organ do wydania decyzji właśnie w oparciu o pozostałe, poza oświadczeniem inż. Nurzyńskiego, opinie wydane w sprawie. Nieuzasadniony jest również całkowicie zarzut niektórych skarg nie wzięcia przez organ pod uwagę pisma posła Jerzego Budnika z dnia 31 maja 2005r. skierowanego do Ministra Środowiska, w którym wskazuje na brak pozostałości po układzie ruralistycznym rzędówki bagiennej typu >o<. Wobec bowiem szeregu opinii specjalistów z dziedziny krajobrazu architektury i Studium historyczno-ruralistyczno-krajobrazowego, pismo posła (…) nie mogło mieć wpływu na treść decyzji (…). Sąd stwierdził, iż wydane w sprawie decyzje są zgodne zarówno z przepisami prawa materialnego jak również z przepisami postępowania administracyjnego, a wszystkie zarzuty skarg złożonych w sprawie są niezasadne.

Od wyroku Gmina Krokowa a także właściciele nieruchomości (…) złożyli skargi kasacyjne. Wyrokiem z dnia 13 stycznia 2009r. sygn. akt II OSK 1635/07, NSA oddalił te skargi.

Pragnę w tym miejscu wyjaśnić, że do rejestru zabytków wpisany został nie sam system melioracyjny znajdujący się na terenie wsi Karwieńskie Błota, lecz układ ruralistyczny tych miejscowości wraz z otoczeniem. Zgodnie z art. 3 pkt 12 ustawy z dnia 23 lipca 2003r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, historyczny układ ruralistyczny jest to przestrzenne założenie wiejskie, zawierające zespoły budowlane, pojedyncze budynki i formy zaprojektowanej zieleni, rozmieszczone w układzie historycznych podziałów własnościowych i funkcjonalnych, w tym ulic lub sieci dróg. Na podstawie decyzji o wpisie takiego układu do rejestru zabytków, ochronie konserwatorskiej podlegają relacje przestrzenne pomiędzy obiektami zabudowy, układ dróg i działek gruntu oraz ich wielkość, współzależność między zabudową, zielenią, a otwartą przestrzenią oraz gabaryty poszczególnych budowli i linia zabudowy.

Decyzje w sprawie wpisu układu ruralistycznego Karwieńskich Błot do rejestru zabytków zostały wydane na podstawie kilku opinii, sporządzonych przez osoby będące specjalistami w dziedzinie ochrony różnego rodzaju zabytkowej przestrzeni, o uznanym dorobku naukowym. Rozstrzygnięcia te były przedmiotem kontroli ze strony sądów administracyjnych obu instancji, które nie dopatrzyły się uchybień merytorycznych ani procesowych, w tym zakresie sposobu doręczania i zawiadamiania stron o wszczęciu postepowania oraz decyzji. Takie wyroki sądów administracyjnych w sprawach o tak znacznym stopniu skomplikowania, zdarzają się bardzo rzadko i stanowią dowód na to, że postępowanie administracyjne poprzedzające wpis do rejestru zostało w sposób rzetelny przeprowadzone. Karwieńskich Błot dotyczy także inny ewenement w orzecznictwie sądowym, który miał miejsce jeszcze pod rządami ustawy z 1962r. o ochronie dóbr kultury: mianowicie w wyroku z dnia 12 lutego 2002r., sygn.akt I SA 1704/00, NSA uznał, że układ urbanistyczny w Karwieńskich Błotach posiada „oczywisty charakter zabytkowy”.

Obecnie Minister KiDN prowadzi postępowanie w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków  ww. układu ruralistycznego. W dniu 27 sierpnia 2009r. do Ministerstwa wpłynął wniosek Stowarzyszenia Właścicieli Działek w Karwieńskich Błotach w tej sprawie. Pod wnioskiem podpisało się ponad trzysta osób. Wniosek ten został przekazany do Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków, który wezwał Stowarzyszenie do przesłania dokumentu potwierdzającego posiadanie przez nie tytułu prawnego do nieruchomości położonych na terenie wpisanym do rejestru zabytków. Stowarzyszenie nieruchomości takich nie posiada, zatem zwróciło się do osób popierających ww. wniosek o przesyłanie stosownych dokumentów. Dokumenty takie były sukcesywnie przesyłane do KOBiDZ przez prawie cały 2010r.

Wniosek Stowarzyszenia, jako jednostki organizacyjnej nie posiadającej tytułu prawnego do nieruchomości znajdujących się na terenie wpisanym do rejestru zabytków, nie spowodował wszczęcia postępowania w sprawie skreślenia przedmiotowego obszaru z tego rejestru, w związku z tym, w dniu 20 października 2010r., postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte z urzędu.

Decyzją z dnia 29 lutego 2012r., Minister KiDN orzekł o nieskreśleniu z rejestru zabytków układu ruralistycznego  wsi Karwieńskie Błota I i II. Do dnia dzisiejszego wpłynęło ok. 14 wniosków o ponowne rozpatrzenie tej sprawy. Zostaną one rozpatrzone do końca października tego roku. Postępowanie jest zatem w toku i w chwili obecnej spekulacje na temat rozstrzygnięcia, jakie w nim zapadnie, są przedwczesne. Pragnę w tym miejscu jedynie podkreślić, że przed wydaniem tej decyzji zostały przeprowadzone oględziny tereny przez pracowników MKiDN oraz Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków (obecnie NID) oraz wykonano dokumentację fotograficzną. Ponadto, decyzja ta została wydana w oparciu o mapy przedstawiające układ działek gruntu oraz kanałów melioracyjnych, a także powszechnie dostępne w Internecie zdjęcie satelitarne ww. wsi. Stan faktyczny przedmiotowego terenu jest zatem Ministrowi KiDN dobrze znany. Odnosząc się natomiast do kwalifikacji dr inż. Macieja Świątkowskiego pragnę wyjaśnić, że jest on rzeczoznawcą Ministra i posiada uprawnienia odpowiednie  do wydania opinii w przedmiotowej sprawie. Jednocześnie należy wyjaśnić, że opinia ta nie była wiążąca dla organu przy wydawaniu ww. decyzji, stanowiła wyłącznie jeden z dowodów w sprawie.

Trzeba w tym miejscu dodatkowo wyjaśnić, że fakt przeprowadzenia modernizacji systemu melioracyjnego  w Karwieńskich Błotach nie jest przez organy ochrony zabytków kwestionowany i brany był pod uwagę zarówno przy dokonywaniu wpisu do rejestru, jak i w ww. decyzji MKiDN z dnia 29 lutego 2012r. Wprowadzone wówczas zmiany polegały przede wszystkim na powiększeniu przekrojów istniejących rowów, zaniechaniu drobnej melioracji poprzecznej w granicach wydzielonych łanów i przekształceniu dawnego systemu grawitacyjnego odprowadzania wody na system wspomagany mechanicznie. Modernizacja ta nie zmieniła charakteru systemu melioracji w sposób powodujący utratę jego wartości zabytkowych. Wyrok WSA, wydany w sprawie wpisu do rejestru odnosił się również, jak zacytowano powyżej, do oświadczeń inż. J. Nurzyńskiego, biorącego udział w tej modernizacji.

Nie mogę przy tym podzielić poglądu Pana Posła, że przedmiot ochrony konserwatorskiej w Karwieńskich Błotach, tj. układ ruralistyczny, jest mylony z krajobrazem kulturowym. Wniosek ten jest, moim zdaniem, nieuzasadniony zarówno w odniesieniu do decyzji w przedmiocie wpisu ww. zabytku do rejestru, jak i decyzji w sprawie jego skreślenia. W aktach tych nacisk jest położony na te elementy, które podlegają ochronie konserwatorskiej w ramach układu ruralistycznego.

Nie jest także, w mojej ocenie, zasadne stwierdzenie, że do rejestru zabytków zostały wpisane miejscowości nie istniejące. Decyzja PWKZ jedynie w odmienny sposób wskazuje liczebniki określające numerację wsi Karwieńskie Błota – „I” i „II” zamiast „Pierwsze” i „Drugie”. Poza tym nie ma wątpliwości co do terenu, który został wpisany do rejestru zabytków.

Przedmiotem postępowania w sprawie wpisów układu ruralistycznego do rejestru zabytków oraz jego skreślenia z tego rejestru, nie mogą być kwestie związane z dopuszczalnym na danym terenie sposobem zagospodarowania nieruchomości tworzących taki układ. O tego typu sprawach przesądzają decyzje organów ochrony zabytków wydane w przedmiocie pozwoleń na prowadzenie robót budowlanych oraz innych działań przy zabytkach nieruchomych, na podstawie art. 36 ust.1 ustawy, a także przepisy miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, jeżeli został uchwalony. Plan taki dla wsi Karwieńskie Błota uchwalono w roku 1992, tj. jeszcze przed wpisaniem do rejestru zabytków układu ruralistycznego, jednakże już w aneksie do tego planu z roku 1993 wskazano, że: „Wieś jest wyjątkowo dobrze zachowanym przykładem wsi – rzędówki bagiennej, zakładanej w średniowieczu na terenach równinnych i zabagnionych”. W ustaleniach dla wsi Karwieńskie Błoto I przewidziano obowiązek uzgadniania z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Gdańsku wszelkich propozycji działań inwestycyjnych. Jeszcze bardziej rygorystyczne były ustalenia dla wsi Karwieńskie Błoto II; dopuszczono w szczególności adaptację terenów osiedleńczych wzdłuż drogi, z jednym rzędem zabudowy odtworzeniowej. Co do podziałów nieruchomości, to dopuszczono tworzenie działek odtworzeniowych o wielkości powyżej 1500 m² dla zabudowy bliźniaczej i powyżej 2500 m² dla zabudowy wolnostojącej. Prowizoryczne budynki ośrodków wczasowych miały być adaptowane wyłącznie do śmierci technicznej, a teren po ich likwidacji miał być przeznaczony pod zorganizowanie rekreacji na otwartej przestrzeni: korty, boiska itp. Zatem podziały na działki mniejsze oraz realizacja inwestycji sprzecznych z ww. ustaleniami były niedopuszczalne. Jeżeli mieszkańcy realizowali je samowolnie, to trudno, by organy administracji publicznej akceptowały ten stan. Jeżeli natomiast działania takie odbywały się po uzyskaniu stosownych decyzji organów gminy (np. ustalających warunki zabudowy, zatwierdzających projekt podziału nieruchomości) lub organów administracji architektoniczno-budowlanej, to powstaje kwestia roszczeń odszkodowawczych właścicieli nieruchomości i inwestorów wobec Gminy Krokowa względnie innych jednostek organizacyjnych.

Przedstawiony powyżej plan zagospodarowania przestrzennego utracił moc obowiązującą w dniu 1 stycznia 2004r. Z informacji posiadanych przez MKiDN wynika, że równolegle trwają prace nad studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Krokowa oraz miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego dla wsi Karwieńskie Błota I i II. Jest to, w mojej ocenie, sytuacja niewłaściwa, gdyż bez uchwalonego studium nie powinien być w ogóle sporządzany projekt miejscowego planu, ten projekt ma być bowiem zgodny z obowiązującym studium.

Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 27 marca 2007r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. nr 80, poz. 717 ze zm.), wojewódzki konserwator zabytków najpierw wydaje opinię w sprawie ustaleń studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy, w formie pisma urzędowego. Opinia ta, wyrażana w formie niezaskarżalnego pisma urzędowego, nie jest wiążąca. Oznacza to, że właściwy organ gminy może uchwalić studium zawierające ustalenia negatywnie zaopiniowane przez organ ochrony zabytków. Następnie, w oparciu o studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy, wójt (burmistrz, prezydent miasta), powinien opracować projekt miejscowego planu zagospodarowania  przestrzennego oraz przesłać go do uzgodnienia wojewódzkiemu konserwatorowi zabytków. Należy się w takiej sytuacji oczywiście liczyć z tym, że organ ochrony zabytków podtrzyma swoje stanowisko wyrażone w opinii na temat studium, jednakże na postanowienie o odmowie uzgodnienia projektu miejscowego planu z.p., wójt (burmistrz, prezydent miasta), może złożyć zażalenie do MKiDN, powołując poddanie stanowiska wojewódzkiego konserwatora zabytków merytorycznej ocenie organu ochrony zabytków wyższego stopnia.

MKiDN nie prowadzi obecnie żadnego postępowania w przedmiocie uzgodnienia miejscowego planu z.p. dla terenów w Karwieńskich Błotach, zatem nie może zajmować stanowiska wobec możliwości zagospodarowania tego obszaru. Postępowanie takie było natomiast prowadzone w roku 2009 i zakończyło się wydaniem przez Ministra postanowienia z dnia 9 lutego 2009r., uchylającym rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji odmawiające uzgodnienia projektu planu miejscowego i przekazującym sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ.

Odnosząc  się do długości postępowania w sprawie skreślenia ww. układu ruralistycznego z rejestru zabytków pragnę wyjaśnić, że postępowanie to ze względu na jego przedmiot oraz liczbę stron postępowania cechuje się wysokim stopniem skomplikowania. Tytułem przykładu pragnę wskazać, że przez wydaniem przez MKiDN decyzji z dnia 29 lutego 2012r. w sprawie skreślenia przedmiotowego zabytku z rejestru, wpłynęło ok. 100 pism właścicieli nieruchomości w Karwieńskich Błotach, zawierających stanowisko w sprawie. Zasada prawdy obiektywnej, wyrażona w art. 7 KPA, wymagała ustosunkowania się do zarzutów i argumentów podniesionych w tych pismach.

Z poważaniem

Z up. Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Sekretarz Stanu

Piotr Żuchowski